Nền kinh tế thị trường đã đem lại nhiều thành tựu lớn lao trong công cuộc xay dựng và phát triển đất nước và thành phố, song bên cạnh đó đã kéo theo nhiều vấn đề nổi cộm bức xúc tác động đến mỗi gia đình trong đó có trẻ em. Theo một số liệu thống kê vào tháng 6/ 2005, toàn thành phố Hải Phòng có 13.701 em có hoàn cảnh đặc biệt trong đó có trên 500 em lang thang kiếm sống. Những trẻ em này gần như thiếu những quyền cơ bản của trẻ em.Trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, lang thang kiếm sống dẫn tới một loạt những hệ luỵ: Các em khó có cơ hội vui chơi học hành, phải lao động sớm, nặng nhọc trong điều kiện độc hại nguy hiểm và dễ bị lôi kéo vào các tệ nạn xã hội thạm chí bị xâm phạm tình dục. Phải làm gì để trả lại sự trong sáng trẻ thơ cho các em? Câu hỏi đó đòi hỏi sự quan tâm của các cấp, các ngành, gia đình va toàn xã hội.

NHỮNG MẢNH ÐỜI CÁT BỤI

Trong nhịp sống sôi động của thành phố, mỗi chúng ta đôi khi bắt gặp ở đâu đó cảnh những em bé đánh giầy, bán báo, xin ăn hay tụ tập ăn cắp vặt. Thấy cảnh đó có người lắc đầu cho rằng đó là những em nhỏ bất hạnh, có người không ngần ngại "phán" rằng chúng là những trẻ em hư, những hạt bụi làm vẩn đục môi trường thành phố. Tuy nhiên có lẽ không có nhiều ngưòi dành thời gian suy nghĩ tại sao những em bé này thay vì được tới trường, được vui chơi học hành lại phải lang thang kiếm sống, lấy vỉa hè, lòng đường làm nhà; Những suy nghĩ non nớt của các em có chống đỡ lại được những cạm bẫy ngoài xã hội; Trách nhiệm của gia đình, nhà trường và xã hội đối với những số phận này.

Bắt chuyện với một cậu bé chừng 15 tuổi làm nghề đánh giầy, em cho biết tên là Thành. Em cho biết trước đây em cũng có một gia đình, nhưng cách đây 3 năm bố em bỏ gia đình vào Nam cùng với một cô bồ, mẹ em cũng không chịu kém liền cặp bồ với một người đàn ông khác. Ông "bố dượng" này là người nghiện rượu thường xuyên chửi bới đánh đập em, mẹ em cũng gần như không quan tâm tới đứa con của mình, giao phó hoàn toàn trách nhiệm giáo dục em cho nhà trường và xã hội. Khi đó em đang học lớp 3. Những buổi tan trường nhìn cảnh những bạn khác được bố mẹ đón học về Thành tủi thân đến bật khóc, về tới nhà lại chịu sự đay nghiến của người cha dượng, không được sự chăm sóc của gia đình Thành dần giao du với những bạn bè cùng hoàn cảnh. Thay vì tới trường cậu thường xuyên tụ tập với đám bạn nhưng gia đình cũng không hề quan tâm, những trận đòn vô cớ của ông bố dượng không làm cho Thành sợ hãi mà trái lại nó càng làm cho cậu chai sạn hơn. Cuối cùng cậu quyết định bỏ nhà đi bụi, đã một năm nay mặc dù sống cách nhà cũ không bao xa nhưng cậu chưa từng một lần quay về căn nhà đó. Vậy các em ăn nghỉ ở đâu? " Vỉa hè, công viên, gầm cầu, bất cứ chỗ nào có thể ngả lưng được, còn ăn thì gặp đâu ăn đấy. Những khi mưa gió rét quá thì chúng em thuê nhà trọ đêm ngủ, giá 3000 đồng một đêm". Tôi đã từng vào những nhà trọ đêm này, đó là những căn nhà tồi tàn không có bát cứ một vạt dụng nào. Khách trọ tới đây sau khi trả tiền sẽ được một manh chiếu trải ra đất để ngủ.

Thực khách của những quán nhậu đêm dọc các trên đường Trần Phú, gần như quen mặt một cậu bé chừng 12 tuổi với cái đầu cạo trọc đi xin, người cho cậu nghìn lẻ, ngưòi khác cho miếng mực khô... Ai cho gì cậu xin nấy chứ không kỳ kèo xin nhiều, có lẽ vì thế mà cậu được nhiều người quý, mấy bà bán hàng ăn thỉnh thoảng lại cho cậu bát bún, bát cháo. Hoàng - tên cậu bé có hoàn cảnh thật đáng thương: Bố mẹ cậu đều nghiện và buôn ma tuý ở khu vực đường tàu, bị công an bắt quả tang về tội tàng trữ ma tuý, họ vào tù nhận mức án 10 năm bỏ lại đứa con thơ duy nhất khi đó mới 11 tuổi. Cậu bé Hoàng ngay cả khi bố mẹ còn tự do đã không được một ngày đến trường, nay bố mẹ vào trại cậu về sống cùng người chú họ, nhưng cuộc sống của vợ chồng người chú này cũng không khá hơn của những người vô gia cư là bao. Cả gia đình chú gồm vợ chồng, con cái chỉ có một căn lán rộng chưa đầy 12 m2. Hoàng về ở nhà chú nhưng gần như chẳng mấy khi thấy cậu ở nhà, suốt ngày người ta thấy cậu lang thang ở đường tàu, chợ ga. Những đêm không về nhà của Hoàng tăng dần và cuối cùng cậu bỏ hẳn nhà đi bụi.

Những cô bé, cậu bé như Thành, Hoàng chúng tôi nhận thấy ở các em sự trong sáng vô tư hồn nhiên của tuổi thơ dường như bị những lo toan, khắc nghiệt của cuộc sống vỉa hè lấy mất dần. Những em bé tuổi chừng 12 - 15 đã sớm mang mang một bộ mặt già dặn, khắc khổ. Không những thế cuộc sống vỉa hè còn lấy đi của các em cả những giấc mơ. Ước mơ của các em cũng thật đơn giản: Cháu mong lớn lên có một công việc ổn định như làm lái xe tải, Cháu muốn sau này có tiền sẽ mua một căn nhà và lấy vợ?.Những suy nghĩ nửa ngây thơ, nửa già dặn đó chính là những giấc mơ, những giấc mơ nhỏ bé tưởng như là điều hiển nhiên ai cũng có thể thực hiện được nhưng không hề đơn giản đối với những cô bé, cậu bé này.

GIA ÐÌNH - NƠI NUÔI DƯỠNG NHỮNG TÂM HỒN TRẺ THƠ

Mỗi gia đình là một tế bào của xã hội, hàng triệu gia đình tốt đẹp hạnh phúc sẽ làm nên một xã hội tốt đẹp hạnh phúc. Văn kiện Ðại hội Ðảng X khi bàn tới vai trò của gia đình khẳng định "Là môi trường quan trọng hình thành, nuôi dưỡng và giáo dục nhân cách con người?.tạo nguồn nhân lực phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc". Tuy nhiên hiện nay  không phải gia đình nào cũng có được những hạnh phúc, cũng là những tổ ấm cho thành viên gia đình. Ðây chính là nguyên nhân sâu xa, gốc rễ của những vấn đề xã hội trong đó có tình trạng trẻ em lang thang đường phố. Vai trò của cha mẹ, của gia phong ảnh hưởng rất lớn tới việc hình thành nhân cách cho đứa trẻ. Một đứa trẻ hư là điều khó  không có gì đặc biệt khi bố mẹ chúng là những tấm gương xấu cho con.

 Đã có những ông bố bà mẹ vì ham lợi, vì cơn say ma tuý sẵn sàng dùng đứa con nhỏ của mình làm người vận chuyển ma tuý. Những người này chỉ khi đứng trước vành móng ngựa mới cầu xin xã hội chăm sóc giúp những đứa con thơ dại của mình. Những lời hối lỗi quá muộn màng của những người làm cha làm mẹ thiếu trách nhiệm.

Những người uống cà phê trên đường Minh Khai, Lê Ðại Hành thường xuyên phải chứng kiến môt cảnh đau lòng. Một người đàn ông bế một đứa trẻ khoảng 2 tuổi dắt theo một đứa bé khoảng 7 tuổi đi xin ăn dọc các quán. Anh ta dắt những đứa con rách rưới tội nghiệp đi theo cầu xin sự thông cảm của mọi người để xin tiền ?.chích ma tuý. Thử hỏi hành động trên của những kẻ làm cha, làm mẹ vô nhân tính kia có phải là một tội ác?

Một số người viện những lý do xã hội để lý giải việc con cái mình hư.  Tất nhiên kinh tế thị trường phát triển cũng kéo theo những mặt trái ảnh hưởng không nhỏ tới trẻ, nhưng phải khẳng định gia đình có vai trò quyết định trong việc hình thành nhân cách của các em và vấn đề trẻ em lang thang có trách nhiệm quan trọng từ chính các gia đình.

XÃ HỘI CHĂM LO TRẺ EM CÓ HOÀN CẢNH ÐẶC BIỆT

Vấn đề trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt đã được nhà nước,các cấp, các ngành đặc biệt quan tâm giải quyết. Ngày 12 tháng 2 năm 2004 Thủ tướng Chính phủ đã có quyết định số 19/2004/QÐ - TTG về việc "phê duyệt Chương trình Ngăn ngừa và giải quyết tình trạng trẻ em lang thang, trẻ em bị xâm phạm tình dục và trẻ em phải lao động nặng nhọc trong điều kiện độc hại, nguy hiểm giai đoạn 2004 - 2010". Thủ tướng yêu cầu các cấp, các ngành đặc biệt quan tâm tới các vấn đề bức xúc trong xã hội như trợ giúp trẻ em lang thang kiếm sống. Thành phố Hải Phòng là một trong những địa phương đi đầu trong công tác giải quyết tình trạng trẻ em lang thang. Ngay sau khi nhận được quyết định của Thủ tướng Chính phủ, thành phố xây dựng "Chương trình ngăn ngừa và giải quyết tình trạng trẻ em lang thang, trẻ em bị xâm hại tình dục và trẻ em phải lao động nặng nhọc, trong điều kiện độc hại, nguy hiểm thành phố Hải Phòng". Ðể Thực hiện chương trình này thành phố đã yêu cầu các Ban, ngành liên quan xây dựng 4 đề án lớn trong đó có đề án "Ngăn chặn và trợ giúp trẻ em lang thang kiếm sống trên địa bàn thành phố Hải Phòng giai đoạn 2004 - 2010", giao cho Uỷ Ban Dân số gia đình trẻ em làm ngành thường trực. Ông Phó Chủ nhiệm Uỷ ban DS,GÐ &TE thành phố cho biết: Trong những năm qua công tác giúp đỡ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn đã được thực hiện rất có hiệu quả. Chúng tôi đã phối hợp với các cấp, ngành thưc hiệnđông loạt các biện pháp như tuyên truyền, phổ biến kiến thức, kỹ năng chăm sóc và bảo vệ trẻ em có hoàn cảnh khó khăn đặc biệt cho các bậc cha mẹ, người đỡ đầu các em; hỗ trợ các gia đình nghèo giúp đỡ các em trong các gia đình nghèo ổn định cuộc sống;xây dựng các Câu lạc bộ quyền trẻ em; tổ chức đưa các em lang thang hồi gia hoặc đưa các em vào làng trẻ mồ côi SOS, Hoa Phượng?.Tuy nhiên số lượng các em có hoàn cảnh đặc quá lớn nên vẫn chưa giải quyết được hết cho tất cr các em, do đó vẫn còn những hoàn cảnh rất đáng thương như chúng ta vẫn thấy. Chúng tôi phấn đấu đến năm 2010 giảm 90% trẻ em lang thang, giảm 100% đối tượng có nguy cơ lang thang. Tuy nhiên để giải quyết tận gốc rễ tình trạng trẻ em lang thang cần một sự vào cuộc của các cấp, các ngành, gia đình và toàn xã hội.