I. VÀI NÉT VỀ TRẺ EM LANG THANG VÀ HÀNH VI GIAO TIẾP CỦA TRẺ EM LANG THANG.
Trẻ em lang thang (TELT) - là vấn đề xã hội mang tính toàn cầu, đang có xu hướng gia tăng ở các nước đang phát triển, trong đó có Việt nam. Theo kết quả nghiên cứu, ở Việt nam, trong 5 năm (1996 -1999) tăng 10.000 em, gấp 1,76 lần, bình quân hàng năm tăng 40%, nhất là các thành phố lớn. Ở Hà nội, qua 2 đợt điều tra (1997 - 1999) số trẻ em tăng gấp 2 lần (2772 và 4558) em, độ tuổi chủ yếu từ 10 - 16 tuổi (chiếm 75%) và tập trung ở những vùng nông thôn (chiếm 80,2%). Nguyên nhân cơ bản là về kinh tế và xã hội, trong đó nguyên nhân trực tiếp là sự phát triển kinh tế không đồng đều, sự đô thị hóa nhanh, sự đa dạng các nghề thủ công, các dịch vụ xã hội và công tác quản lý, giáo dục tại gia đình - nhà trường - xã hội chưa được chú trọng. Chính cuộc sống lang thang đã đẩy các em phải sống xa và thiếu sự bảo vệ, quan tâm chăm sóc giáo dục của cha mẹ, gia đình, nhà trường và xã hội, cho nên về tâm lí và hoạt động giao tiếp của trẻ em lang thang thường có những đặc điểm khác với trẻ bình thường.
Đa số trẻ em lang thang thường trợ lỳ với tình cảm thương nhớ, lãnh cảm với người thân, muốn chôn vùi quá khứ, chối bỏ hoàn cảnh, thường mặc cảm và thiếu tự tin, thiếu trung thực và thiếu tự trọng, quen sống tự do và thường tìm kiếm sự giải thoát bằng các thú vui không lành mạnh, từ đó dễ hình thành băng nhóm chống đối những hành vi tích cực của người khác. Các em không thích hoạt động tập thể, không muốn và không có điều kiện đi học (79,1% trẻ đã bỏ học) và chưa có điều kiện được vui chơi (vì 60% trẻ phải làm việc trong điều kiện khó khăn về thời tiết, vật chất phải lao động trên 8h/ngày); các em dễ bị xâm hại về nhân phẩm và tệ nạn xã hội (87,7% trẻ kiếm sống trên đường phố, công viên và trong quán ăn, giải khát, nhà hàng, khách sạn, 76,6% trẻ em phải sống nhiều đối tượng khác nhau về giới, độ tuổi, việc làm trong các nhà trọ hay cơ sở sản xuất). Đặc biệt, các em thường tiếp xúc với nhiều loại đối tượng khác nhau về giới, độ tuổi, việc làm trong các nhà trọ hay cơ sở sản xuất). Đặc biệt, các em thường tiếp xúc với nhiều loại người khác nhau (giàu - nghèo, tốt - xấu, người già - em nhỏ, người lịch sự - kẻ nghiện ngập, bất chính, cò mồi, người nước ngoài,…) thường tiếp xúc với phim ảnh đồi trụy, với nhiều đối tượng ma túy, mại dâm, vi phạm pháp luật (52,7%).
Do đó, trẻ em lang thang thường có những hành vi thiếu văn hóa trong quá trình kiếm sống, như: ngôn ngữ giao tiếp thường cộc lốc, cắt bớt chủ ngữ, lời đề nghị và có cử chỉ khiếm nhã nếu khách hành không mua hàng của chúng, thường nói tục, nói lóng, chửi bậy, xin đểu, trộm cắp… Một số trẻ lao động trong các nhà hàng, khách sạn thường xưng hô và cư xử chưa đúng vai xã hội (dùng những từ mỹ miều, đầu tóc quần áo, cử chỉ “gợi cảm”). Số trẻ ở cơ sở sản xuất tư nhân thường quan hệ theo kiểu chủ - tớ nên có những lời nói, cử chỉ sợ sệt, khúm núm. Trong giao lưu với bạn, trẻ thường hoạt động theo kiểu thủ lĩnh, đại ca, sát phạt theo kiểu giang hồ nên hay ẩu đả nhau thậm tệ. Trong giao tiếp với môi trường tự nhiên, trẻ em lang thang thường vứt rác, phóng uế bừa bãi; leo trèo, bẻ cây. Đối với bản thân, thường mặc quần áo rách, bẩn, tóc bù xù nhằm khơi dậy lòng từ thiện của người khác. Một số em có tiền thường đua đòi theo “mốt” mù quáng (đầu cạo trọc, quần áo hở hang, bó chẽn, giầy dép “khủng bố”,….). Những hành vi đó đã làm ảnh hưởng đến sự phát triển nhân cách tích cực của trẻ và sự phát triển của xã hội, nhất là đối với Thủ đô Hà Nội.
Trong những năm qua, trẻ em lang thang ở Việt Nam đã được nhiều ngành, nhiều tổ chức xã hội trong và ngoài nước quan tâm, giúp đỡ như: mở các lớp học linh hoạt, lớp dạy nghề, văn phòng tư vấn, mái ấm tình thương. Song, các biện pháp đó còn tách biệt nhau và hạn chế về lĩnh vực giáo dục nhân cách mà nguyên nhân trực tiếp là lực lượng giáo dục xã hội (giáo viên, công an, chủ nhà trọ, chủ cơ sở sản xuất, người dân ở cộng đồng) còn hạn chế về nhận thức và nghiệp vụ giáo dục (76,3% chưa được bồi dưỡng đào tạo), chưa có cơ chế phối hợp chặt chẽ và có chương trình giáo dục đạo đức – nhân cách đặc thù đối với đối tượng trẻ này.
Vì vậy, cần tổ chức thu hút trẻ em lang thang vào hoạt động giáo dục nói chung, giáo dục hành vi giao tiếp có văn hóa nói riêng, nhằm giúp trẻ hiểu và nắm được nội dung, quy tắc hành vi giao tiếp có văn hóa đơn giản, phổ biến cần thiết, phù hợp với trẻ em lang thang và yêu cầu của xã hội; bồi dưỡng xúc cảm, tình cảm tích cực và từng bước hình thành ở trẻ có thói quen thực hiện hành vi giao tiếp có văn hóa trong các mối quan hệ xã hội; qua đó giúp các em tự phòng tránh những nguy cơ căng thẳng gặp phải trong cuộc sống, biết tự điều chỉnh và giúp đỡ bạn bè. Đây là vấn đề giáo dục mang tính cơ bản làm cơ sở giáo dục các mặt khác và cũng là điều kiện để thực hiện quyền trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt và giáo dục phòng chống các tệ nạn xã hôi.
Tuy nhiên, việc tổ chức giáo dục cho trẻ em lang thang là một quá trình khó khăn, đòi hỏi sự nỗ lực của trẻ và tấm lòng, trí tuệ của các nhà giáo dục và dựa vào cuộc sống của mọi người dân trong cộng đồng. Đối với những trẻ bình thường được nuôi dưỡng, chăm sóc thì việc giáo dục hay trẻ có hành vi giao tiếp tốt, như biết chào hỏi, tạm biệt khi gặp gỡ, chia tay; biết xin lỗi khi làm phiền người khác, biết cảm ơn khi được người khác giúp đỡ… là điều bình thường. Nhưng đối với trẻ em lang thang, để có những hành vi bình thường đòi hỏi các em phải cố gắng rất nhiều mới thực hiện được. Theo kết quả khảo sát về thực trạng hành vi giao tiếp của trẻ em lang thang tại Hà Nội với thang điểm chuẩn tối thiểu của trẻ bình thường, cho thấy: 80,7% trẻ chưa nhận thức đúng và đầy đủ về các chuẩn mực giao tiếp; 81,1% trẻ còn nói tục, chửi bậy, đánh nhau, gây rối trật tự xã hội, tham gia các tệ nạn xã hội,… Điểm trung bình chuẩn của trẻ em lang thang chỉ bằng ½ điểm chuẩn của trẻ bình thường.
Vì vậy, muốn giáo dục đạo đức – nhân cách cho trẻ em lang thang nói chung, giáo dục hành vi giao tiếp có văn hóa nói riêng đạt hiệu quả, cần xây dựng đồng thời các biện pháp tác động đến trẻ em lang thang phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý, với cuộc sống hiện thực của trẻ và các biện pháp tác động tốt đến lực lượng giáo dục xã hội và những người dân trong cộng đồng. Đây là một vấn đề mà cho đến nay ở Việt Nam và một số nước khác chưa được chú ý và nghiên cứu bài bản.
Theo kết quả nghiên cứu trong 5 năm gần đây với phương pháp giáo dục thực nghiệm được kiểm chứng qua nhiều nguồn, nhiều đối tượng khác nhau ở Hà Nội cho thấy có 5 nhóm biện pháp tác động giáo dục hành vi giao tiếp có văn hóa đến trẻ em lang thang và 3 nhóm biện pháp điều kiện tác động đến các lực lượng giáo dục xã hội đạt hiệu quả.
II. CÁC BIỆN PHÁP GIÁO DỤC HÀNH VI GIAO TIẾP CÓ VĂN HÓA ĐỐI VỚI TRẺ EM LANG THANG
1. Xây dựng lòng tự trọng và củng cố niềm tin vào cuộc sống ở TELT
Đây là biện pháp làm cho trẻ em lang thang tin vào bản thân là người đáng yêu, có giá trị, có khả năng giúp người khác. Đó là niềm tin quan trọng dẫn đến hành động tích cực hay tiêu cực trong cuộc sống. Cho nên cần làm cho trẻ em lang thang tin vào tập thể trẻ đang sống và nhà giáo dục.
Muốn vậy, cần có các biện pháp tổ chức hỗ trợ nhu cầu vật chất cơ bản cho trẻ (ăn, mặc, ở, làm việc, sức khỏe và sự an toàn) thông qua các hình thức: đỡ đầu, đưa vào trung tâm bảo trợ, mái ấm, tạo mối quan hệ với chủ nhà trọ, cơ sở sản xuất để hỗ trợ trẻ điều kiện học nghề và đào tạo một việc làm ổn định; lập tủ thuốc cứu thương; tổ chức khám sức khỏe định kỳ. Đây là một biện pháp tình thế nhưng cần thực hiện để trẻ không những được ăn ở sạch sẽ hơn, biết bảo vệ sức khỏe và sống trong môi trường an toàn hơn mà còn có tác dụng tạo niềm tin để thu hút trẻ tự giác và tích cực tham gia vào các hoạt động giáo dục, đến với các nhà giáo dục. Tuy nhiên, các hình thức trên cần vận dụng khéo léo với từng đối tượng và hoàn cảnh để trẻ không lạm dụng và tạo lực hút nhiều trẻ khác đến dựa dẫm.
Đặc biệt, cần chú ý đến biện pháp hỗ trợ tinh thần (tư vấn, tham gia giáo dục) đối với trẻ em lang thang. Đó là một tiến trình tương tác giữa nhà giáo dục và trẻ em lang thang (cá nhân hay nhóm) nhằm khơi dậy tiềm năng, lòng tự hào của trẻ, giúp trẻ có sức mạnh tự giải quyết vấn đề, tự quyết định hướng đi của chính mình. Các hình thức có thể là: Tư vấn (tham vấn) trực tiếp – gián tiếp; cá nhân – nhóm; tại văn phòng, nơi cư trú – trên đường phố, nơi làm việc tùy từng trường hợp và điều kiện cụ thể. Đây là biện pháp cơ bản của giáo dục hành vi giao tiếp có văn hóa đối với trẻ em lang thang, đặt nền móng cho sự phát triển lâu dài của trẻ.
2. Tổ chức hoạt động truyền thông giáo dục
Đây là một tiến trình truyền và phản hồi thông tin có định hướng giáo dục, là quá trình hoạt động kép giữa nguồn phát thông tin (nhà giáo dục) và đối tượng tiếp nhận thông tin (trẻ em lang thang và nhóm trẻ em lang thang) nhằm cung cấp kiến thức để chuyển biến hành vi, tạo thói quen thực hiện hành vi giao tiếp có văn hóa. Do đó, nhóm biện pháp này cần xây dựng từ 2 chiều: Yêu cầu của nhà giáo dục đến trẻ em lang thang (nhóm trẻ em lang thang) và phản hồi trẻ em lang thang đến nhà giáo dục, giúp điều chỉnh nội dung và hình thức tác động phù hợp.
Các hình thức có thể qua phương tiện thông tin đại chúng; qua đội ngũ tuyên truyền viên dưới hình thức người lớn- trẻ em và trẻ em – trẻ em (như câu lạc bộ, nhà báo với trẻ em lang thang, câu lạc bộ nhóm trẻ em lang thang nòng cốt, câu lạc bộ về Quyền trẻ em); Qua hội nghị, diễn đàn, các cuộc thi văn thể của trẻ em lang thang; qua hoạt động trẻ tham gia biên tập in, băng hình giáo dục tương hỗ…đó là nhóm biện pháp có tính chiến lược tác động đến trẻ em lang thang nhanh nhất và thiết thực nhất.
3. Tổ chức hoạt động giáo dục trên lớp linh hoạt
Đây là hình thức thuận lợi để giúp trẻ em trong thời gian ngắn nhất có thể nắm vững nội dung và quy tắc thực hiện chuẩn mực hành vi giao tiếp có văn hóa, là môi trường sư phạm để tập hành vi và đưa vào kỷ luật giao tiếp tập thể.
Tuy nhiên lớp học của trẻ em lang thang khác với trẻ em bình thường về độ tuổi, về hình thức tổ chức có thể là lớp đơn (nhóm có một trình độ) hoặc lớp ghép (nhóm nhiều trình độ); về chương trình giảng dạy thường giáo viên tự biên soạn cho phù hợp với các nhóm đối tượng. Thời gian và địa điểm học ở nhiều nơi khác nhau tùy theo điều kiện sống, làm việc của trẻ (nhà trọ, nơi lao động, hè phố, công viên, nhà chùa, mái ấm, văn phòng tư vấn, trụ sở UBND, trường phổ thông). Do đó nhà giáo dục không chỉ có các biện pháp thu hút trẻ đến học, đi học đều và biên soạn chương trình giảng dạy phù hợp với nhiều đối tượng trẻ khác nhau trong một lớp học mà còn cần xây dựng nội dung lồng ghép giữa dạy tri thức cơ bản với giáo dục đạo đức nếp sống cho trẻ em lang thang.
4. Tổ chức hoạt động sinh hoạt tập thể
Hoạt động tập thể được hiểu là hoạt động có tính tổ chức của 1 nhóm, cộng đồng người nhằm thực hiện mục đích chung (trong đó có mục đích cá nhân).
Đối với trẻ em lang thang việc tổ chức các hoạt động tập thể là nhằm tạo ra môi trường sư phạm thuận lợi để trẻ nhận được sự giúp đỡ, được vui chơi, rèn luyện thói quen hành vi giao tiếp có văn hóa. Do đó, cần có những biện pháp thích hợp để kích thích sự hứng thú tạo niềm tin để thu hút trẻ tự giác tham gia tích cực, chủ động xây dựng chương trình và điều hành thực hiện hoạt động, qua đó từng bước tạo ra dư luận tập thể lành mạnh để ủng hộ những hành vi đúng đắn, ngăn chặn và lên án những hành vi sai trái.
Muốn vậy các biện pháp giáo dục các hành vi giao tiếp có văn hóa đối với trẻ em lang thang có thể là: tổ chức sinh hoạt các câu lạc bộ của trẻ em lang thang (câu lạc bộ trẻ em lang thang; câu lạc bộ nhóm nòng cốt của trẻ em lang thang) với nội dung hoạt động theo chủ điểm, chuyên đề (về Bác Hồ, gia đình, thầy, người thương binh-liệt sĩ, chúng em nói về Quyền và bổn phận của trẻ em, “hãy nói không với ma túy”, …); tổ chức các hội thi văn thể dành cho trẻ em lang thang (đá bóng, đá cầu, biểu diễn văn nghệ, khéo tay)
5. Tổ chức hoạt động giáo dục trong cuộc sống
Là biện pháp giúp trẻ được củng cố nhận thức, rèn luyện thường xuyên, tích lũy dần kinh nghiệm và từng bước tiến hành nhu cầu và thói quen thực hiện hành vi giao tiếp có văn hóa. Đây là biện pháp quan trọng để từ cuộc sống hiện thực của trẻ em lang thang mà hình thành nền nếp kỷ luật giao tiếp trong sinh hoạt, tạo dư luận tập thể đúng đắn. Đây là biện pháp khó khăn đòi hỏi tính tự giác của trẻ và sự tích cực của lực lượng giáo dục xã hội.
Các biện pháp có thể là: tổ chức chế độ sinh hoạt tại nơi trú ngụ và nơi kiếm sống (đưa trẻ vào hoạt động nhóm, phân đội: theo sở thích, công việc, nhà trọ, quê quán, lớp học); tổ chức các hoạt động dạy nghề hợp lý giúp trẻ tự kiếm sống trong môi trường an toàn (gửi vào trung tâm dạy nghề, cơ sở tư nhân, vừa làm vừa học, mời nghệ nhân); tổ chức vận động các cơ sở, cá nhân ở nơi trẻ kiếm sống giúp đỡ và giáo dục (nhận con nuôi, đỡ đầu) tổ chức các hoạt động kiểm tra – thi đua khen thưởng giữa các nhóm, cá nhân trong nhà trọ, lớp học, địa bàn kiếm sống (lập sổ theo dõi, phát động các cuộc thi đua, tổ chức các đợt kiểm tra, khen thưởng, các cuộc thi đua hùng biện để nhận xét, đánh giá hành vi của bạn bè và người dân xung quanh).
Nhìn chung mỗi biện pháp trên đều có những ưu điểm và hạn chế nhất định cho nên nhà giáo dục cần vận dụng thích hợp tùy mục tiêu, đối tượng, nội dung và điều kiện thực tế. Đồng thời cũng cần chú ý đảm bảo sự thống nhất giữa vai trò chủ đạo của nhà giáo dục đối với vai trò tự giác của trẻ em lang thang. Nếu quá thiên về trẻ sẽ dẫn đến tự do vô kỷ luật, nếu nhấn mạnh nhà giáo dục sẽ dẫn đến sự áp đặt, sự khô cứng.
Vì vậy để đảm bảo hiệu quả giáo dục cần có các biện pháp điều kiện: tác động nâng cao nhận thức và kỹ năng giáo dục đến các lực lượng giáo dục xã hội và người dân ở cộng đồng (tập huấn – đào tạo hội nghị khoa học, sinh hoạt chuyên môn, truyền thông, tọa đàm ở cơ sở, cụm dân cư, tổ chức phối hợp lực lượng công an quản lý giáo dục hàng ngày ở những nơi trẻ trú ngụ). Đồng thời cần phải có các hình thức huy động nguồn nhân lực và vật lực trong nước và ngoài nước tham gia các hoạt động giáo dục trẻ em lang thang.
III. KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
Cần nhận thấy rằng:
Trẻ em lang thang là đối tượng trẻ em thiệt thòi, có những đặc điểm về tâm lí và giao tiếp khác với trẻ em bình thường và chưa hoàn thiện về nhân cách. Việc tổ chức giáo dục hành vi giao tiếp có văn hóa đối với trẻ em lang thang là quá trình giáo dục đặc thù: vừa mang đặc điểm của quá trình giáo dục lại (cảm hóa, khơi dậy lòng tự trọng, niềm tin), vừa mang đặc điểm của quá trình dạy học (phổ cập và định hướng nghề). Đó là quá trình khó khăn, diễn ra với những tác động mang tính phức hợp (trẻ chịu tác động từ nhiều phía, nhiều nhân cách khác nhau) và tính cá biệt cao (mỗi trẻ có trình độ, hoàn cảnh, tâm lí riêng).
Việc xây dựng các biện pháp giáo dục hành vi giao tiếp có văn hóa đối với trẻ em lang thang cần chú ý xây dựng lòng tự trọng và củng cố niềm tin vào cuộc sống ở trẻ em lang thang, tổ chức hoạt động truyền thông giáo dục, tổ chức giáo dục trên lớp linh hoạt, tổ chức sinh hoạt tập thể, tổ chức hoạt động giáo dục trong cuộc sống. Đó là hệ thống những hình thức tổ chức các hoạt động mà nhà giáo dục (bao gồm cả tập thể trẻ) và người được giáo dục cùng thống nhất thực hiện nhằm giúp người được giáo dục chuyển hóa những chuẩn mực xã hội thành hành vi và thói quen hành vi tương ứng.
Một số khuyến nghị:
- Cần có sự hợp tác liên quốc gia trong việc nghiên cứu và biên soạn tài liệu giáo dục đạo đức - nhân cách cho trẻ em lang thang.
- Cần thành lập các khoa, lớp sư phạm chuyên biệt đào tạo lực lượng giáo viên, cán bộ xã hội tham gia trực tiếp giáo dục các đối tượng thiệt thòi trong xã hội nói chung và giáo dục trẻ em lang thang nói riêng.
- Cần khuyến nghị với Chính phủ tăng cường các biện pháp kinh tế - xã hội nhằm ngăn ngừa và hạn chế tình trạng trẻ em lang thang, góp phần thực hiện Công ước Quốc tế về Quyền trẻ em./.
Quay lại
Bản in
